Nobel 2026/ Nga lufta kundër krizave ekonomike te kontrolli i trurit me dritë, kush janë 10 fituesit?
Si mund të mbrohet ekonomia nga krizat? A mund të kontrollohen qelizat e trurit përmes dritës? Si mund të përdoret akulli i Antarktidës për të zbuluar sekretet e universit? Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve qëndrojnë në qendër të disa prej arritjeve të vlerësuara me çmimet Nobel për vitin 2026.
Me shpalljen e dy fituesve të fundit në Ekonomi, më 12 tetor, është plotësuar lista e dhjetë laureatëve të këtij viti, të cilët janë nderuar në gjashtë kategori: Ekonomi, Mjekësi, Fizikë, Kimi, Letërsi dhe Paqe.
Lista përfshin shkencëtarë, akademikë, një shkrimtare dhe një juriste, puna e të cilëve ka lënë gjurmë në zhvillimin e dijes dhe të institucioneve ndërkombëtare. Megjithatë, bilanci gjinor mbetet i pabarabartë: tetë fitues janë burra dhe vetëm dy gra.
Ekonomia/ Dy amerikanë fitojnë Nobelin për studimet që ndihmojnë në përballimin e krizave
Çmimi Nobel në Shkencat Ekonomike për vitin 2026 iu dha ekonomistëve amerikanë Robert E. Hall dhe Michael Woodford, për kontributin në zhvillimin e modeleve që shpjegojnë si funksionon ekonomia dhe si mund të zbuten pasojat e krizave.
Studimet e tyre kanë ndihmuar në ndërtimin e një kuadri teorik që lidh vendimet e individëve dhe bizneseve me zhvillimet në të gjithë ekonominë. Këto modele përdoren për të analizuar inflacionin, punësimin, konsumin, investimet dhe ndikimin e politikave monetare e fiskale.
Në praktikë, kërkimet e tyre ndihmojnë për t'iu përgjigjur pyetjeve që prekin drejtpërdrejt qytetarët: Çfarë ndodh me ekonominë kur banka qendrore rrit normat e interesit? Pse bizneset reduktojnë punësimin gjatë një krize? Si ndikojnë pritshmëritë për çmimet e ardhshme në vendimet e familjeve?
Robert E. Hall, i lindur në vitin 1943 në Kaliforni, është ekonomist amerikan dhe profesor në pension në Universitetin Stanford. Ai ka studiuar në Universitetin e Kalifornisë në Berkeley dhe ka marrë doktoraturën në Institutin e Teknologjisë së Masaçusetsit (MIT).
Hall është i njohur për studimet mbi ciklet ekonomike, papunësinë, produktivitetin dhe politikat tatimore. Për shumë vite ka drejtuar kërkime në Byronë Kombëtare të Kërkimeve Ekonomike (NBER), institucion që përcakton kronologjinë e recesioneve ekonomike në Shtetet e Bashkuara. Në vitin 2010 ai ishte president i Shoqatës Amerikane të Ekonomisë.
Michael Woodford, i lindur në vitin 1955, është profesor i Ekonomisë Politike në Universitetin Columbia, në Nju Jork. Ai ka studiuar në Universitetin e Çikagos, ka përfunduar studime juridike në Universitetin Yale dhe ka marrë doktoraturën në Ekonomi në MIT.
Woodford konsiderohet një ndër studiuesit me ndikim në teorinë moderne të politikës monetare. Vepra e tij Interest and Prices: Foundations of a Theory of Monetary Policy, botuar në vitin 2003, është një referencë e rëndësishme për mënyrën se si normat e interesit dhe pritshmëritë për të ardhmen ndikojnë në ekonomi. Ai ka fituar më parë disa çmime ndërkombëtare, përfshirë një vlerësim të rëndësishëm nga Banka e Francës në vitin 2018.
Mjekësia/ Tre shkencëtarët që mundësuan kontrollin e qelizave nervore përmes dritës
Çmimi Nobel në Mjekësi iu dha Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel, për zbulimet që çuan në zhvillimin e optogjenetikës.
Kjo teknologji u mundëson shkencëtarëve të aktivizojnë ose të çaktivizojnë qeliza të caktuara nervore duke përdorur dritën. Përmes saj mund të studiohet më saktë se cilat qarqe nervore ndikojnë në kujtesën, emocionet, lëvizjen dhe sjelljen.
Në themel të zbulimit janë disa proteina të ndjeshme ndaj dritës, të identifikuara te mikroorganizmat. Duke i përdorur këto proteina në qelizat nervore, studiuesit krijuan një metodë për të kontrolluar aktivitetin e tyre në mënyrë shumë më të saktë se më parë.
Karl Deisseroth, i lindur në vitin 1971 në Boston, është psikiatër dhe neuroshkencëtar amerikan, profesor në Universitetin Stanford. Ai ka përfunduar studimet universitare në Harvard, ndërsa doktoraturën në neuroshkencë dhe studimet për mjekësi në Stanford. Krahas kërkimeve shkencore, ka punuar edhe si psikiatër klinik. Kontributi i tij lidhet veçanërisht me përdorimin e optogjenetikës për të kuptuar funksionimin e qarqeve nervore dhe lidhjen e tyre me sjelljen.
Peter Hegemann është biofizikan gjerman dhe profesor në Universitetin Humboldt të Berlinit. Ai ka zhvilluar studime të rëndësishme mbi proteinat e ndjeshme ndaj dritës te mikroalgat, duke kontribuar në zbulimin e mekanizmave biologjikë mbi të cilët mbështetet optogjenetika. Puna e tij ka krijuar mundësi të reja për studimin e funksionimit të qelizave.
Georg Nagel, i lindur në vitin 1953 në Weingarten të Gjermanisë, është biofizikan që ka zhvilluar pjesën më të madhe të karrierës akademike në Universitetin e Würzburgut. Ai ka punuar atje si profesor nga viti 2004 dhe e përfundoi angazhimin si profesor i lartë në qershor 2026. Kontributi i tij lidhet me karakterizimin e kanaleve jonike që aktivizohen nga drita, një hap vendimtar për zhvillimin e optogjenetikës.
Zbulimet e tre shkencëtarëve kanë revolucionarizuar kërkimin mbi trurin dhe kanë hapur perspektiva të reja për studimin e depresionit, sëmundjes së Parkinsonit dhe çrregullimeve të tjera neurologjike e psikiatrike. Megjithatë, vetë optogjenetika mbetet kryesisht një metodë kërkimore dhe nuk duhet ngatërruar me një trajtim të gatshëm për këto sëmundje.
Fizika/ Shkencëtari që përdori akullin e Antarktidës për të zbuluar grimcat e universit
Çmimi Nobel në Fizikë iu dha Francis Halzen, për kontributin vendimtar në zhvillimin e observatorit IceCube dhe në zbulimin e neutrinove me energji të lartë që vijnë nga hapësira.
Halzen, 82 vjeç, është fizikan me origjinë belge, i cili ka zhvilluar karrierën e tij në Shtetet e Bashkuara. Ai është profesor në Universitetin Wisconsin-Madison dhe ka studiuar fizikë në Universitetin e Leuvenit, në Belgjikë, ku përfundoi edhe doktoraturën.
Arritja e tij më e rëndësishme lidhet me observatorin IceCube, një strukturë shkencore e ndërtuar në Polin e Jugut, e cila përdor rreth një kilometër kub akull si pjesë të një detektori gjigant.
Mijëra sensorë të vendosur thellë në akull mund të regjistrojnë sinjale të krijuara kur neutrinot ndërveprojnë me materien. Këto grimca janë jashtëzakonisht të vështira për t'u zbuluar, pasi pjesa më e madhe e tyre kalon përmes Tokës dhe trupit të njeriut pa lënë gjurmë të dallueshme.
Përmes zbulimit të neutrinove kozmike, shkencëtarët kanë fituar një mënyrë të re për të studiuar ngjarjet me energji shumë të lartë në univers. Puna e Halzen ka ndihmuar në zhvillimin e një fushe të re të astronomisë, që plotëson vëzhgimet e bëra me teleskopët tradicionalë.
Kimia/ Dy shkencëtarë zbulojnë si të kontrollojnë molekulat që pasqyrojnë njëra-tjetrën
Në Kimi, çmimi Nobel iu dha francezit Henri B. Kagan dhe japonezit Kenso Soai, për zbulimin e efekteve jolineare dhe të autokatalizës në sintezën organike asimetrike.
Për ta kuptuar rëndësinë e këtij zbulimi, mjafton një krahasim i thjeshtë: dora e majtë dhe ajo e djathtë janë pasqyrime të njëra-tjetrës, por nuk mund të mbivendosen në mënyrë të përsosur. E njëjta gjë ndodh edhe me disa molekula.
Në kimi, këto forma mund të kenë veti biologjike të ndryshme. Një formë molekulare mund të jetë e dobishme në prodhimin e një medikamenti, ndërsa forma tjetër mund të ketë efekt më të dobët ose të ndryshëm.
Kagan dhe Soai kanë ndihmuar për të kuptuar se si një dallim fillimisht shumë i vogël ndërmjet këtyre formave mund të përforcohet gjatë reaksioneve kimike. Kjo ka rëndësi për sintezën e substancave farmaceutike dhe për studimin e origjinës së asimetrisë molekulare në natyrë.
Henri B. Kagan, i lindur më 15 dhjetor 1930 në Francë, është një ndër pionierët e kimisë asimetrike. Ai është profesor në pension, i lidhur me Universitetin Paris-Saclay, më parë Paris-Sud, dhe anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave që nga viti 1991. Në vitin 2001 u nderua edhe me Çmimin Wolf në Kimi. Ai ka dhënë kontribute të rëndësishme në zhvillimin e katalizatorëve që ndihmojnë në prodhimin e formave të dëshiruara molekulare.
Kenso Soai, 76 vjeç, është kimist japonez dhe profesor në pension në Universitetin e Shkencave të Tokios. Ai përfundoi doktoraturën në Universitetin e Tokios në vitin 1979, punoi për një periudhë në Shtetet e Bashkuara dhe më pas vazhdoi karrierën akademike në Japoni. Soai njihet për zhvillimin e reaksioneve autokatalitike, ku produkti i një reaksioni ndihmon në prodhimin e mëtejshëm të vetvetes, duke përforcuar një formë të caktuar molekulare.
Letërsia/ Anne Carson, autorja që ndërthur poezinë moderne me mitologjinë antike
Çmimi Nobel në Letërsi për vitin 2026 iu dha Anne Carson, shkrimtare, poete, eseiste dhe përkthyese kanadeze, për krijimtarinë e saj novatore dhe mënyrën e veçantë të ndërthurjes së letërsisë bashkëkohore me traditën klasike.
Carson, 76 vjeçe, ka lindur në Toronto në vitin 1950. Ajo ka studiuar letërsinë dhe gjuhët klasike në Universitetin e Torontos dhe ka zhvilluar një karrierë akademike duke dhënë mësim për kulturën e Greqisë së lashtë.
Veprat e saj dallohen për kapërcimin e kufijve tradicionalë ndërmjet poezisë, prozës, esesë dhe përkthimit. Ajo përdor shpesh figura të mitologjisë dhe letërsisë së lashtë për të trajtuar dashurinë, humbjen, identitetin dhe marrëdhëniet njerëzore.
Ndër librat e saj më të njohur janë Autobiography of Red, The Beauty of the Husband dhe Nox. Përmes veprave të saj, Carson ka krijuar një stil që bashkon erudicionin akademik me eksperimentimin letrar.
Me këtë vlerësim, ajo bëhet gruaja e 19-të që fiton Nobelin në Letërsi dhe autorja e dytë kanadeze që nderohet me këtë çmim.
Paqja/ Navi Pillay, nga lufta kundër aparteidit te mbrojtja e drejtësisë ndërkombëtare
Çmimi Nobel për Paqen iu dha Navanethem “Navi” Pillay, juriste nga Afrika e Jugut, për përpjekjet e saj në mbrojtje të paqes dhe së drejtës ndërkombëtare.
Pillay, 85 vjeçe, ka lindur në Durban në vitin 1941, në një familje me origjinë indiane. Ajo u rrit gjatë periudhës së aparteidit në Afrikën e Jugut, kur popullsia diskriminohej në bazë të racës.
Në vitin 1967, ajo hapi zyrën e saj ligjore në provincën Natal, duke u bërë një figurë pioniere në profesionin e avokatisë. Gjatë karrierës së hershme mbrojti aktivistë kundër aparteidit dhe persona të përballur me diskriminim.
Më vonë, Pillay studioi në Universitetin Harvard, ku mori doktoraturën në drejtësi në vitin 1988. Në vitin 1995 u emërua gjyqtare në Gjykatën e Lartë të Afrikës së Jugut.
Karriera e saj vijoi në institucionet ndërkombëtare të drejtësisë. Ajo shërbeu në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për Ruandën, ku kontribuoi në zhvillimin e jurisprudencës lidhur me krimet e luftës dhe gjenocidin. Më pas ishte gjyqtare në Gjykatën Penale Ndërkombëtare.
Nga viti 2008 deri në vitin 2014, Pillay mbajti postin e Komisioneres së Lartë të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut. Ajo ka drejtuar gjithashtu një komision hetimor të OKB-së për territoret palestineze të pushtuara dhe Izraelin.
Komiteti Norvegjez i Nobelit e vlerësoi për kontributin e saj shumëvjeçar në forcimin e institucioneve dhe mekanizmave të drejtësisë ndërkombëtare.
10 laureatë, vetëm dy gra dhe 1.2 milionë dollarë amerikanë për çdo çmim
Dhjetë laureatët e vitit 2026 ndajnë gjashtë çmime Nobel, me një shpërndarje të pabarabartë gjinore. Tetë fitues, ose 80% e totalit, janë burra, ndërsa dy fituese, ose 20%, janë gra.
Gratë janë vlerësuar në Letërsi dhe Paqe. Në të katër kategoritë e tjera, Ekonomi, Mjekësi, Fizikë dhe Kimi, të gjithë laureatët janë burra.
Viti 2026 përkon me 125-vjetorin e dhënies së parë të çmimeve Nobel, në vitin 1901. Për këtë vit, shpërblimi financiar për çdo kategori është rritur nga 11 milionë në 12 milionë korona suedeze, ose afërsisht 1.2 milionë dollarë amerikanë. Kur një çmim ka disa fitues, shuma ndahet ndërmjet tyre.
Ndryshe nga pesë çmimet e tjera, Nobeli në Shkencat Ekonomike nuk ishte pjesë e testamentit fillestar të Alfred Nobelit. Ai u krijua në vitin 1968 nga Banka Qendrore e Suedisë dhe u dha për herë të parë në vitin 1969.
Ceremonia e dorëzimit të çmimeve do të mbahet më 10 dhjetor 2026, në përvjetorin e vdekjes së Alfred Nobelit. Pesë çmimet do të dorëzohen në Stokholm, ndërsa Çmimi Nobel për Paqen në Oslo.
Avancon bypass-i i Tiranës - Shpallet fituesi për fazën III, oferta 1.38 mld lekë për rrugën Kashar-Nyja Vaqarr
Autoriteti Rrugor Shqiptar ka shpallur kompaninë fituese të tenderit për fazën e tretë të bypass-it të Tiranës. Oferta fituese e “Elmazaj Konstruksion” është......
Përplasje për buxhetin - Gjermania kërkon shkurtime më të mëdha. BE përballet me ndarje për fondet
Liderët e Bashkimit Evropian po përballen me një përplasje të fortë për buxhetin afatgjatë të unionit për periudhën 2028–2034. Në qendër të debatit është......
Si po digjitalizohen bizneset? Po i jepet përparësi programeve financiare dhe IA
Digjitalizimi i bizneseve po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm për organizimin e aktivitetit ekonomik, nga komunikimi me klientët deri te administrimi......
BE frenon Kinën - Marrëveshja me Pekinin synon të kufizojë importet e makinave hibride në tregun evropian
Eksportet kineze të automjeteve hibride drejt Bashkimit Evropian përballen me kufizime të reja, pas një marrëveshjeje mes Brukselit dhe Pekinit, në një kohë......
Shpallet Nobel për ekonominë - Robert Hall dhe Michael Woodford vlerësohen për modelet e stabilizimit ekonomik
Akademikët amerikanë Robert Hall dhe Michael Woodford janë fituesit e Çmimit Nobel për Ekonominë 2026, për punën e tyre mbi bazat mikroekonomike të......
Demo në Forumin Strategjik të Ballkanit: Shqipëria dhe Greqia, partneritet për më shumë investime, siguri dhe integrim europian
Ministri i Punëve të Brendshme, Ervin Demo, mori pjesë në Forumin Strategjik të Bashkëpunimit Ballkanik, ku theksoi rëndësinë e thellimit të partneritetit......
Transparencë për çmimet - Prezantohet platforma “Pasqyra e Çmimeve” dhe nisma “Kurse”
Kryeministri Edi Rama së bashku me ministren e Ekonomisë dhe Inovacionit Delina Ibrahimaj, kanë prezantuar platformën “Pasqyra e Çmimeve” dhe nismën “KURSE”,......
Tatimet, 435 mln euro në Shtator - 60 milionë euro rritje në raport me një vit më parë
Muaji Shtator ka vijuar me perfomancë të mirë sa i takon mbledhjes së të ardhurave tatimore, duke ndjekur trendin e disa muajve në vijim. Referuar të dhënave......
